Prof. Dr. Türkkaya Ataöv - Sayılarla İran'ın ulusal gücü

Prof. Dr. Türkkaya Ataöv Sayılarla
İran’ın ulusal gücü

İran’da günümüzde egemen olan yönetim biçimi 1979’un Şubat ayında oluştuğuna göre, bu komşu ülke devriminin otuzuncu yılına girmiş oluyor. Daryus’un önderliğinde dünyanın ilk büyük dünya imparatorluğunu kurmuş olan bu Pers topraklarının geçmişi en az 2.500 yıl geriye gider. Hindistan’dan Yunan sularına ve Orta Asya’dan Mısır’a değin uzanan bir genişleme süreci yaşamıştır. Uzun geçmişi ve ekin zenginliğiyle sürekli gurur duymuştur. Toprakları üstünde Partlılar, Sasaniler, Abbasi Arapları, Selçuk Türkleri ve Safaviler devletler kurdular. Bu nedenle, Makedon, Arap, Türk, Afgan, Rus ve İngiliz yönetimleri gördü. Görülecek her şeyin geniş deneyim geçmişinde yattığına inandığından, dünyaya İran açısından bakmağa alışkındır. Örneğin, bizim Basra’yla bağlantılı saydığımız uzun su yolunun adı onlar için hep “Pers Körfezi” olmuştur - yakın zamanlara değin orada donanmaları olmamışsa da. Ancak, kuzeyde boydan boya en uzun kıyısı olan İran’dır.

Tahran yönetimi bugün de dünyaya kuşkusuz İran gözlüğünden bakıyor. Bölgede yadsınamaz varlığı, kendi haline bırakılırsa herhalde parlak bir geleceği de vardır. İçteki yönetim biçimi ne olursa olsun, Amerikan emperyalizminin uyuşmadığı yanı da (eski Şah gibi teslimiyetçi ve kanlı buyurgan olmadıkça), sık sık bir biçimde müdahale düşüncelerinin ortaya atılmasının nedeni de budur. 1979 Devrimi otuzuncu yılına girerken komşu İran’ın ulusal gücüne daha çok sayılarla bakmak ilginç ve yararlı olabilir.

Son sayıma göre, İran’ın nüfusu 70.495.782. Yüzölçümü 1.645.000 km. kare (Türkiye’nin iki katından birazdaha büyük). Ancak, konumu daha güneyde ve içinde iki büyük çöl var. Nüfus büyüme hızı %1,6. Km. başına yığılma 43 kişi. Kentsel nüfus %68,4, kırsal olanı %31,6. Erkekler %50,88, kadınlar %49,12. 0-14 yaş kümesi %25,08, 15-24 yaş kümesi %25,15, 25-64 yaş kümesi %44,57. Faal nüfus 23.466.000. İşsizler 1.697.000 (%7,75). En kalabalık kent: 13.413.000 ile Tahran. Onu izleyenler: Meşed, İsfahan, Tebriz, Şiraz, Bahteran, Karac, Ahvaz, Kum… Kent sayısı 1115 ve 64.000’in üstünde köy. Suyu olan köyler %80,21, elektriği olanlar %97,35.

Budunsal azınlıkların en kalabalığı Anadolu’ya yakın olan batıda oturan Azeriler nüfusun %25’inden biraz daha fazladır. Kuzeyde Hazer Denizi’nin doğusunda yerleşik Türkmenler 1 milyondur. Öteki azınlıklar: Kürtler (%7 üstünde), kimilerince azınlık sayılan Gilakî ve Mezandaranîler (%8), Pakistan’a komşu Baluçiler (%2), Araplar (%1,6), Ermeniler (%0,4), Asuriler (%0,15).

Kadın nüfusun oranı %49,05, ancak üniversitelerde eğitim gören kadın öğrenciler %50,98. Kadınlarda ortalama yaş 74,07, erkeklerde %69,36. Çalışan kız/kadınlar %13,3. Kadın milletvekilleri 12. İl ve köy meclislerinde kadın üyeler 2.336. Kurumlarda (yönetici olarak) sorumlu kadınlar %23,79. İranlı kadın yazarların 2006 yılında yayınlanmış kitap sayısı 8.673. Kadın film yapımcılarının uluslararası yarışmalara yolladıkları yapıtların (2005’deki) sayısı 473. Resmen kayıtlı sporcu kadınlar 2.336.

Devletin resmî dini Şiîliğin Caferî bölüğü. Kürtlerin çoğu, Türkmenler, Baluçiler ve Araplar Sünnî, Azeri Türkleri Şiîdir. Güneyde Sufîliğin bir türü olan 1 milyon Ehl-i Hak, yaklaşık 300.000 Bahai bulunur. Hıristiyanların çoğu Ermeni Gregoryan (250.000); 40.000’er İsmailî ve Yahudi, 30.000 Zerdüşt vardır.

Ülke çapında devlet yapısında Dinsel Önder (Veli Fakih), Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Bakanlar Kurulundan başka, 270 üyeli Parlâmento (Meclis-i Şûra-yı İslâm), 88 üyeli Uzmanlar Kurulu, 6 üyeli Koruyucular Kurulu (Şûra-yı Nigâhban), ve Yüce Mahkeme vardır.

Kişi başına GDP (2000) 1.041 dolar. Gerçek GDP büyüme (2000) %4. Dış borç (2000) 9 milyar dolar. Yönetimin toplam harcaması (2000) 15.5 milyar dolar.

***

Okur-yazarlık oranı (2007 resmî sayılarına göre) %92,7. İlk, orta ve lise öğrencileri (2006’da) 15.422.085. Öğretmen sayısı 1.180.000. Yüksek lisans öğrencileri 92.991. Doktora öğrencileri 59.784.

Hastane (2006) 750. Hastane yatak sayısı 113.244. Kentlerde sağlık kuruluşları 5.470. Köylerde sağlık kuruluşları 2424. Esenleştirme merkezleri (1.466’sı özel) 2.311. Eczane (409’u özel, 6.048’i Sağlık Bakanlığının) 6.679.

Tarımın GSMH’daki payı %15. Tarımda çalışanlar %21. Tarımın (petrol dışı) genel dışsatımda payı %22. Tarım ürünleri 85 milyon ton. Tarım ürünleri toplam tonunda ilk onun içinde, bahçe ürünlerinin üretim çeşitliliğinde dünyada üçüncüdür. Şam fıstığı, safran, hurma, nar, kayısı ve diken üzümü üretiminde dünyada birinci; karpuz, salatalık, fındık, limon, badem, ceviz ve kuru üzüm üretiminde üçüncü; taze çay yaprağı, narenciye, kavun üretiminde beşinci; üzüm ve elmada altıncıdır. Tarımın kapladığı yüzey 17.665.198 hektar.

Ormanların yüzölçümü 142.202.559 hektar (%8,75). Meraların yüzölçümü 86.103.940 hektar (%53,07). Kırmızı et üretimi 1 milyon ton. Tavuk eti üretimi 1.5 milyon ton. Balık eti üretimi 542.000 ton. Balık yetiştirme çiftlikleri 8.339. Süt üretimi 8 milyon ton. Tavuk çoğaltma birimleri 24.356.

Endüstri işliklerinin sayısı (632’si kamusal) 18.283. İşletilen madenler (473’ü kamusal) 3.873. İran yeraltı petrol kaynakları açısından dünya sıralamasında beşinci, yeraltı gaz kaynaklarında (Rusya’dan sonra) ikincidir. Ham petrol üretimi (2006) yılda l milyar 632 milyon varil. İşleyen arıtım yeri sayısı 9. Zengin gaz üretimi (2006) günlük 485 milyon metre küp. 2006 sonu olarak ülkede elektrik üretimi saatte 193.270 milyon kw. İşleyen barajlar (182’si büyük) 502. Yapım aşamasında (10 milyar metre küplük su oylumlu) baraj 88. Baraj yapımında Çin’den ve Türkiye’den sonra üçüncü. Konutlarda tüketilen elektrik %34, endüstride tüketilen %32,4. Elektrik üretiminde termik birimlerin payı %89,7, hidro-elektriğin payı %10,3. Durağan telefon hattı 23 milyon. GSM hattı 24 milyon. Her 1.000 kişiye düşen durağan telefon hattı 337, her 1.000’e cep telefonu hattı 340. Telefonlu köy sayısı 6.117. Fiber optik bağlantılı hızlı internet iletişimine sahip üniversiteler 271. İnternet kullananlar 15.700.000. Demiryolları uzunluğu 1l.339 km. Asfalt anayolların uzunluğu 130.000 km. Toplam otoban uzunluğu 15.000 km. Asfaltlı köy yolları 50.000 km. Asfaltlı köy oranı %86.

***

Hem en son sayıları belirlemek (olanaksız değilse de) zor olduğundan, hem de komşu İran’a ilişkin kimi askerî bilgiyi açıklamamak için, bu ülkenin savunma gücü 2001 yılı sayıları olarak verilmiştir. Dört ordudan oluşan toplam asker sayısı (görevde 520.000 ve yedek 350.000 olmak üzere) toplam 870.000. Yarı-askerî (ek olarak) silâhlı güç 2 milyon. Karada 32 tümen, 87 tugay, 1.700 tank, 3.000 top, 337 savaş uçağı, 123 taşıma uçağı, 560 helikopter. 29 ağır SAM (yüzeyden havaya füze) bataryası ve 85 hafif SAM bataryası bulunuyor. 2001 yılında yeni 700 füze bataryası için görüşmeler yapıyordu. 29 savaş gemisi, 110 keşif teknesi, karada 4 zırhlı ve 6 mek. tümeni, yüksek nitelikli ve hizmette 422 T-72 S/M1 tankı var. İran’ın kendi Zülfikâr tankları yapıyor. Zırhlı asker taşıyıcı (APC) 620, zırhlı savaşan araç (IFV) 713, keşif aracı 1.570. 13 kara hava alanı, 19 deniz üssü ve tüm hava alanlarında saldırılara karşı sığınaklar var. Yalnız kıyı savunması için 30 batarya ve 400 füze sahibidir. Şu ülkelerden silâh (ve danışmanlık) almıştır: Çin H. C. (füze teknolojisi, taşıma uçakları, nükleer uzman), Hindistan (askerî eğitim), Fransa (Socata uçakları), Almanya (füze parçaları, uçak) Rusya (yüzeyden yüzeye füze teknolojisi, T-72S tank üretimi izni, denizaltı, uzay teknolojisi, Tu-334 taşıma uçakları, Mi-171 helikopterleri, nükleer uzman ve subay eğitimi), Ukrayna (tank, IL-140 taşıma uçağı). Singapur ve Tayvan (Şah zamanında alınmış olan uçaklara yedek parçalar). İran’ın silâhlı gücü bugün yukarıdaki sayıların üstündedir.

***

Ulusal güç bir ülkenin coğrafyası, bu alandaki özelliklerinden siyasette yararlanma, salt nüfus sayısı yanında yurttaşlarının üretime katkısı, doğal kaynaklarının ve özellikle stratejik madenlerinin zenginliği, endüstri yönünden yeterliliği, gönülgücü ve direnci başta olmak üzere ulusal nitelikleri, yöneticilerinin ehliyet dereceleri, önderliği, silâhlı güçlerinin sayısı, donanımı ve savaş yeteneği ile barışta ya da savaşta nükleer gücüyle bağlantılıdır. İran (her ülkeye uygulanması gereken) bu ölçüler çerçevesinde, özellikle Orta Doğu bölgesinde, dikkate alınması gereken bir güçtür.

Bu yazıyla ilgili düşüncelerinizi
iletmek için lütfen yazınız

Size ulaşmamız için isminizi, telefon numaranızı ve
e-posta adresinizi gönderin:

İsim:

Soyisim:

Telefon: ( 0 )

e-posta:

Şehir:

İlçe